Nga Dino Mustafić
Ka çaste në jetën e një regjisori teatri kur ai pyet veten nëse ajo që bën ka kuptim. Jo për shkak të aktorëve, as për shkak të vështirësisë së tekstit, as për shkak të vështirësive të prodhimit që janë pjesë e pandashme e punës sonë, por për diçka shumë më serioze: për shkak të dyshimit nëse arti ende arrin të depërtojë në realitet, apo jemi mbyllur në botët tona skenike, të bindur se mjafton të vëmë në skenë diçka të mirë dhe pastaj të kthehemi të qetë në shtëpi.
Në Tiranë, ku po vë në skenë veprën “1984” të Orwellit, në Teatrin Kombëtar Eksperimental „Kujtim Spahivogli“, e ndjeva sërish këtë shqetësim. Ai nuk lindi gjatë provave, në bisedat me aktorët apo në kërkim të zgjidhjes së duhur skenike. Erdhi nga rruga. Ndërsa në skenë po hulumtonim mekanizmat e pushtetit që kërkon të sundojë ndërgjegjen njerëzore, të kontrollojë gjuhën, të rishkruajë të vërtetën dhe ta bindë njeriun se liria e tij është vetëm një iluzion, studentët në Tiranë nisën të flasin me zë të lartë për të ardhmen e tyre, për arsimin, padrejtësinë, korrupsionin dhe një shoqëri ku nuk dëshirojnë më të pranojnë rolin e vëzhguesve pasivë.
Në ato ditë, duke filluar nga 13 tetori, protestat studentore i tejkaluan kufijtë e kërkesave për kushte më të mira në universitete, arsim më të përballueshëm, mbështetje më të madhe financiare dhe perspektiva më të mira pas diplomimit. Ato u ndërthurën me pakënaqësinë më të gjerë qytetare, me protestat disamujore kundër një projekti të diskutueshëm turistik në bregdetin shqiptar dhe me kërkesat për përgjegjësi politike, përfshirë edhe thirrjet për dorëheqjen e kryeministrit Edi Rama.
Rrugët u shndërruan në hapësira përplasjesh, policia u përgjigj me gaz lotsjellës dhe topa uji, ndërsa dhuna dhe shkatërrimi i pronës treguan se deri në çfarë mase mund të ashpërsohet pakënaqësia shoqërore kur humbet besimi te institucionet.
Papritur, u gjenda në një situatë të pazakontë. Po punoja për një shfaqje mbi një botë ku njerëzve u hiqet e drejta për të menduar në mënyrë të pavarur, ndërsa të rinjtë jashtë teatrit kërkonin pikërisht këtë të drejtë: të mendonin, të flisnin, të pyesnin dhe të kundërshtonin. Imagjinata letrare e Orwellit dhe realiteti nuk u përputhën fjalë për fjalë, por pyetjet e tyre u afruan në mënyrë shqetësuese.
Nuk besoj te analogjitë e thjeshta. Jo çdo krizë politike është “1984”, as çdo pushtet nuk është Vëllai i Madh. Krahasime të tilla mund të jenë mbresëlënëse, por shpesh e thjeshtojnë një realitet që duhet kuptuar. Megjithatë, besoj se ka çaste kur një vepër artistike, e krijuar në një kohë dhe nga një përvojë e caktuar, papritur fillon të flasë gjuhën e së tashmes sonë. Atëherë nuk ka më rëndësi vetëm se çfarë ka dashur të thotë autori. Rëndësi ka çfarë kemi bërë ne, dekada më vonë, me botën në të cilën jetojmë.
Në këtë proces, Orwelli nuk më intereson si autor që gjoja e ka parashikuar të ardhmen. Më intereson shumë më tepër si shkrimtar që e kuptoi se sa i cenueshëm bëhet njeriu kur pushteti ndërhyn në marrëdhënien e tij me të vërtetën. Gjëja më e frikshme nuk është kur dikush të ndalon të flasësh. Më e frikshme është kur të bind se të folurit nuk ka kuptim. Suksesi më i madh i represionit nuk është kur e hesht njeriun me forcë, por kur e mëson me pafuqinë e vet, kur e bind se gjithçka është vendosur tashmë, se të gjithë janë njësoj, se asgjë nuk mund të ndryshojë dhe se gjëja më e mirë është të ruajë qetësinë e vet.
Pikërisht ky normalizim i pafuqisë më shqetëson më shumë. Shoqëritë nuk e humbasin lirinë vetëm kur shfaqen forma të hapura të represionit. Ato e humbasin edhe kur mësohen me padrejtësinë, kur korrupsioni bëhet pjesë e folklorit të përditshëm, kur interesi publik u nënshtrohet interesave të njerëzve të fuqishëm politikë dhe ekonomikë, ndërsa të rinjtë fillojnë të planifikojnë largimin, jo sepse diku tjetër i pret një aventurë, por sepse në vendin e tyre nuk shohin më arsye për të qëndruar.
Prandaj protestat studentore në Tiranë më duken të rëndësishme, përtej shkakut të tyre të drejtpërdrejtë. Ato janë shenjë se një brez që sapo duhet të hyjë në të ardhmen e vet nuk pranon që të tjerët t’ia përcaktojnë paraprakisht kufijtë. Çështja e arsimit nuk është kurrë vetëm çështje e godinave universitare, tarifave të studimit, konvikteve studentore apo ndarjeve buxhetore. Ajo është çështje e prioriteteve shoqërore, e shpërndarjes së mundësive dhe e përgjegjësisë politike. Kur të rinjtë pyesin se çfarë arsimi u ofrojmë dhe çfarë të ardhmeje i pret pas diplomimit, në të vërtetë pyesin çfarë shoqërie po ndërtojmë dhe kujt i përket ajo.
Por ajo që po ndodh në Tiranë nuk mund të kuptohet vetëm përmes kërkesave studentore. Protestat lidhen edhe me mosbesimin më të gjerë ndaj pushtetit, me akuzat për korrupsion dhe me pakënaqësinë lidhur me projektin e një kompleksi turistik luksoz në jug të Shqipërisë, lidhjet e të cilit me interesa biznesi pranë elitës politike amerikane janë shndërruar në simbol të çështjeve që lidhen me transparencën dhe barazinë para ligjit.
Në këtë kontekst, protesta studentore shndërrohet në diçka më të gjerë: në pyetjen se kush vendos për burimet e përbashkëta, kush i bart pasojat e vendimeve politike dhe nëse qytetarët kanë mundësi reale të ndikojnë mbi atë që bëhet në emrin e tyre.
Nuk mendoj se çdo situatë e tillë mund të reduktohet në një përplasje të thjeshtë mes të mirës dhe së keqes. As nuk mendoj se çdo pakënaqësi është, në vetvete, dëshmi e urtësisë politike. Dhuna, shkatërrimi dhe rrezikimi i të tjerëve nuk bëhen të justifikueshme vetëm sepse ndodhin në emër të një qëllimi të drejtë. Por do të ishte po aq e gabuar të ndaleshim te pamjet e përplasjeve, objekteve të dëmtuara dhe ndërhyrjeve policore, e pastaj të bënim sikur pyetjet që i nxorën njerëzit në rrugë nuk ekzistojnë më. Përgjegjësia për dhunën duhet të përcaktohet, por ajo nuk duhet të shndërrohet në pretekst për të shpërfillur shkaqet shoqërore të pakënaqësisë.
Kur institucionet u përgjigjen vetëm pasojave, por refuzojnë të diskutojnë shkaqet, ato nuk e zgjidhin krizën. Vetëm e shtyjnë atë.
Ndoshta prandaj, gjatë punës për “1984”, jam veçanërisht i ndjeshëm ndaj marrëdhënies mes pushtetit dhe frikës. Në teatër duhet ta bëjmë këtë marrëdhënie të dukshme. Duhet ta gjejmë në trupin e aktorit, në shikimin e tij, në pauzën para përgjigjes, në mënyrën se si shqipton një fjali që nuk mund ta thotë më lirisht. Por në rrugë, kjo marrëdhënie nuk mund të shihet si një problem estetik. Atje ajo ka pasoja konkrete për jetën e njerëzve, dinjitetin e tyre dhe besimin e tyre te shoqëria.
Ky është çasti kur distanca e regjisorit nuk mjafton më. Mund të analizoj strukturën e dramës, të interpretoj personazhet, të kërkoj saktësi në gjuhën skenike dhe të këmbëngul që shfaqja të mos rrëshqasë në ilustrim. Por nuk mund të shtirem sikur ajo që ndodh jashtë teatrit nuk ka lidhje me atë që bëj brenda tij. Artisti nuk ka detyrimin ta shndërrojë çdo ngjarje në koment, as çdo shfaqje në deklaratë politike. Por ka përgjegjësinë të mos i mbyllë sytë para kohës në të cilën krijon.
Vij nga Sarajeva, një qytet përvoja e luftës së të cilit e ka shënuar përgjithmonë marrëdhënien time me politikën, të vërtetën dhe përgjegjësinë. Nga kjo përvojë e di se sa shpejt manipulimi politik mund të shndërrohet në përgatitje për dhunë, sa e rrezikshme është kur gënjeshtra kthehet në të vërtetë publike dhe kur njerëzit fillojnë të ndahen sipas asaj se kush kanë të drejtë të jenë dhe kush duhet të shndërrohen në armiq. E di gjithashtu se shoqëritë nuk shpërbëhen vetëm kur flasin armët. Shumë kohë përpara kësaj, ato mësohen me gjuhën e urrejtjes, relativizimin e fakteve, poshtërimin e të tjerëve dhe bindjen se heshtja është më e sigurt se rezistenca.
Nuk bëj krahasime mes përvojës së rrethimit të Sarajevës dhe protestave të sotme në Tiranë. Krahasime të tilla do të ishin historikisht të pasakta dhe të papërgjegjshme. Por nga Sarajeva mbart me vete një ndjeshmëri të përhershme ndaj çasteve kur shoqëritë fillojnë të besojnë se fjalët janë të padëmshme, se manipulimet janë vetëm retorikë politike dhe se institucionet, në një mënyrë apo tjetër, do t’i mbijetojnë vetvetiu gjithçkaje që u bëhet. Prandaj jam angazhuar për përballjen me të kaluarën, për përcaktimin e së vërtetës rreth krimeve të luftës dhe që kriminelët të mos shndërrohen në instrumente të politikës së ditës. Kam mësuar se paqja nuk mund të ndërtohet mbi harresën, ashtu siç liria nuk mund të ndërtohet mbi heqjen dorë nga e vërteta.
Kjo përvojë nuk më ka dhënë të drejtën t’u jap leksione të tjerëve, por më ka ngarkuar me detyrimin për ta njohur rrezikun kur ai shfaqet dhe për të folur për të. Nuk mund ta pranoj që artisti të jetë shoqërisht i përgjegjshëm vetëm për aq kohë sa fjalët e tij janë të padëmshme, nuk shqetësojnë askënd dhe mund të përshtaten me protokollin e mirësjelljes publike. Nëse historia na ka mësuar diçka, atëherë është se përgjegjësia fillon pikërisht atëherë kur është më e lehtë të heshtësh.
Shpesh thuhet se teatri duhet të jetë pasqyra e shoqërisë. Për mua, kjo metaforë prej kohësh nuk është e mjaftueshme. Pasqyra vetëm pasqyron atë që ka përballë. Mua më intereson më shumë një teatër që na detyron të pyesim veten pse pajtohemi me pamjen që shohim, kush e ka krijuar atë, çfarë ndodhet jashtë kornizës së saj dhe cilat pjesë të realitetit kemi mësuar të mos i vëmë re. Teatri nuk duhet vetëm të konfirmojë atë që tashmë dimë. Ai duhet të na prishë rehatinë, të shpërbëjë përfytyrimet e gatshme për botën dhe të hapë hapësirë për pyetjet që në jetën e përditshme i shtyjmë tepër shpesh mënjanë.
Prandaj për mua është e rëndësishme që “1984” të mos jetë vetëm një shfaqje për një regjim imagjinar. Nëse publiku del nga teatri i lehtësuar që nuk jeton në botën e Orwellit, atëherë ndoshta kemi krijuar një shfaqje të rregullt, por jo mjaftueshëm shqetësuese. Mua më intereson çasti kur spektatori pushon së kërkuari Vëllain e Madh diku larg, në një histori të përfunduar, dhe fillon të dallojë se sa shumë konsumohet liria çdo ditë, sa shumë relativizohet e vërteta dhe sa lehtë justifikohet heshtja vetjake me bindjen se kjo nuk na përket neve.
Pikërisht këtu, më duket, qëndron edhe arsyeja pse teatri dhe realiteti ndonjëherë përputhen. Jo sepse arti zotëron fuqi profetike, por sepse merret me modelet e thella të sjelljes njerëzore dhe të marrëdhënieve shoqërore. Shkrimtarët e mëdhenj nuk mbeten të rëndësishëm sepse kanë përshkruar me saktësi çdo ngjarje që do të ndodhë, por sepse kanë njohur mekanizmat që përsëriten në rrethana të ndryshme historike. Ndryshojnë shtetet, parullat politike, teknologjitë dhe mjetet e kontrollit, por mbetet tundimi i pushtetit për ta shpallur veten si të vetmen të vërtetë të mundshme. Mbetet edhe tundimi i individit që, për hir të sigurisë së vet, të heqë dorë nga pyetjet.
Protestat studentore e ndërpresin këtë heshtje. Rëndësia e tyre nuk qëndron te fakti se të rinjtë kanë gjithmonë të drejtë, por te fakti se asnjë shoqëri nuk duhet të arrijë në pikën kur të rinjtë duhet të luftojnë për të drejtën që e ardhmja e tyre të merret seriozisht. Universiteti nuk është vetëm vendi ku fitohen njohuritë dhe diplomat. Ai duhet të jetë hapësira ku mësohet liria, zhvillohet mendimi kritik dhe formohet bindja se jeta publike është diçka për të cilën të gjithë mbajmë përgjegjësi. Kur studentët protestojnë për kushtet e arsimit, mundësitë e jetës dhe përgjegjësinë politike, ata nuk i drejtojnë kërkesat vetëm qeverisë së tyre. Ata pyesin nëse ekziston ende një kontratë shoqërore në të cilën dija, puna dhe përgjegjësia njihen si vlera që kanë kuptim.
Nuk e di cili do të jetë rezultati politik i këtyre protestave në Tiranë. Nuk e di nëse kërkesat e tyre do të sjellin ndryshime konkrete apo nëse sistemi politik do të përpiqet t’i përthithë, t’i zbehë dhe t’i kthejë në një tjetër episod kalimtar të pakënaqësisë publike. Por e di se një shoqëri që i sheh të rinjtë e saj si pengesë, dhe jo si bashkëbisedues, tregon një dobësi serioze. Dhe e di se e ardhmja nuk mund të ndërtohet vetëm mbi kërkesën për bindje.
Ndërsa vazhdojmë punën për shfaqjen, gjithnjë e më shumë ndiej se “1984” e Orwellit nuk është vetëm një tekst që po e sjellim në skenë. Është edhe një pyetje që ia drejtojmë vetes: sa të gatshëm jemi ta mbrojmë lirinë kur ajo nuk kërcënohet nga një akt i madh dhe dramatik, por nga lëshimet e vogla, nga indiferenca, nga pranimi që padrejtësia të quhet pragmatizëm dhe heshtja përgjegjësi?
Nuk dua që shfaqja t’i ofrojë publikut një ndarje të thjeshtë mes të mirës dhe së keqes, as t’i shpjegojë çfarë duhet të mendojë për Tiranën, Shqipërinë apo ndonjë shoqëri tjetër. Teatri që i di paraprakisht të gjitha përgjigjet pushon së qeni hapësirë kërkimi. Por dua të krijojë shqetësim. Të na kujtojë se liria nuk fitohet një herë e përgjithmonë, por ripërtërihet vazhdimisht përmes mënyrës se si flasim, mendojmë, vendosim dhe sillemi me të tjerët.
Ndoshta kjo është arsyeja pse kjo përvojë është kaq personale për mua. Erdha në Tiranë për të vënë në skenë një dramë të madhe për frikën dhe kontrollin, ndërsa u gjenda në një kohë kur të rinjtë në rrugë po ngrenë pyetje që i japin kësaj drame një kuptim të ri. Nuk e përjetoj këtë si konfirmim se Orwelli kishte të drejtë në çdo hollësi. E përjetoj si paralajmërim se asnjë shoqëri nuk mund të mbështetet në bindjen se gjërat e këqija u ndodhin vetëm të tjerëve.
Kur pas shfaqjes fiken dritat, aktorët largohen nga skena dhe publiku del në rrugë, do të doja të besoja se ajo që kemi hapur së bashku nuk do të mbetet e mbyllur brenda godinës së teatrit. Jo sepse pres që një shfaqje ta ndryshojë botën, por sepse besoj se ndryshimet shoqërore fillojnë edhe me aftësinë për të mos e pranuar realitetin si diçka të pandryshueshme.
Arti nuk mund të zëvendësojë përgjegjësinë politike, protestën studentore apo guximin qytetar. Por mund të na kujtojë atë që pushteti më së shumti dëshiron të harrojë: se asnjë pushtet nuk e zotëron të vërtetën, se asnjë brez nuk ka të drejtë t’ia marrë tjetrit të ardhmen dhe se liria fillon shumë përpara se të shndërrohet në slogan politik.
Ndonjëherë, kur punojmë për një shfaqje, pyesim veten nëse ajo do të jetë aktuale. Në Tiranë kam filluar t’i bëj vetes një pyetje shumë më të pakëndshme: po sikur shfaqja jonë të jetë aktuale pikërisht sepse nuk kemi mësuar mjaftueshëm nga paralajmërimet që na ka lënë tashmë historia?
Nuk e di nëse ekziston një arsye më e mirë për të vazhduar të bëjmë teatër. Dhe nuk e di nëse ekziston një arsye më serioze që të rinjtë të dalin në rrugë.
Sepse çasti më i rrezikshëm për një shoqëri nuk është kur njerëzit fillojnë të bëjnë pyetje. Më i rrezikshmi është kur pushojnë së besuari se kanë të drejtë t’i bëjnë ato.
