Qeveria e Shqipërisë ka një ministre të krijuar me Inteligjencë Artificiale për të luftuar korrupsionin. Emri i saj është Diella, që në shqip do të thotë “diell”, dhe mbush një vit mes polemikave, ndërsa ironia qëndron në faktin se agjencia që e zhvilloi atë po hetohet për një skemë të dyshuar manipulimi të tenderëve.
Diella lindi si një chatbot me pamje femërore, i krijuar për të ndihmuar qytetarët të përdorin portalin elektronik e-Albania, por kryeministri socialist Edi Rama vendosi ta ngrinte në rangun e “ministres” në qeverinë e tij të katërt, e cila u miratua nga Parlamenti më 18 shtator 2025.
Diella u zhvillua dhe menaxhohet nga AKSHI, Agjencia Kombëtare e Shoqërisë së Informacionit të Shqipërisë, me teknologji të Microsoft dhe OpenAI. “Ministrja” nuk ka një ministri të pavarur, me godinë, staf apo buxhet të vetin.
“Nuk kam ambicie dhe as interesa personale”, deklaroi avatari femëror, i veshur me një kostum tradicional shqiptar, në një video të regjistruar paraprakisht dhe të transmetuar në dy ekrane të mëdha gjatë seancës parlamentare ku u miratua qeveria e katërt e Ramës.
Një vit më vonë, projekti është përballur me një realitet të pakëndshëm: Prokuroria shqiptare po heton një skemë të dyshuar korrupsioni në AKSHI, pikërisht institucioni përgjegjës për zhvillimin dhe menaxhimin e Diellës.
Korrupsioni, dhe veçanërisht parregullsitë në prokurimet publike, shfaqet në mënyrë të përsëritur në raportet vjetore të Komisionit Evropian për Shqipërinë, vend kandidat për anëtarësim në BE.
Sipas Prokurorisë së Posaçme kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar (SPAK), drejtues të AKSHI-t dyshohet se kanë manipuluar tenderë në favor të një grupi kriminal, i cili ka përfituar kontrata me vlerë dhjetëra milionë euro, dyshohet në këmbim të ryshfeteve.
Deri më tani, nuk ka indicie se vetë platforma e Diellës është përdorur për të kryer parregullsi.
Drejtoresha e Përgjithshme e AKSHI-t, Mirlinda Karçanaj, u vu nën akuzë dhe u vendos në arrest shtëpie së bashku me persona të tjerë, ndërsa u akuzuan edhe dy biznesmenë të lidhur me kompani teknologjike që kishin marrëdhënie tregtare me agjencinë.
Njëri prej tyre u arrestua në Francë në korrik dhe hetuesit zbuluan më pas se ai zotëronte atje një vilë me vlerë rreth 2.6 milionë euro, sipas raportimeve të disa mediave.
Autoritetet kanë sekuestruar gjithashtu më shumë se 40 milionë euro në prona, automjete, llogari bankare dhe para cash, ndërsa një zëvendësdrejtor i Policisë së Tiranës u pezullua për dyshime se kishte mbrojtur rrjetin.
Një post bosh
Përtej hetimit gjyqësor, një raportim i publikuar këtë muaj nga rrjeti investigativ Balkan Investigative Reporting Network (BIRN) arriti në përfundimin se, pothuajse një vit pas emërimit të saj, ende nuk është e qartë se cili është në të vërtetë roli i Diellës në tenderët publikë.
Reida Kashta, drejtoreshë e Agjencisë së Prokurimit Publik, i tha BIRN se projekti “është ende në zhvillim” dhe se përgjegjësit kanë përfunduar vetëm hartimin e specifikimeve teknike.
Ndërkohë, Partia Demokratike e ka çuar në Gjykatën Kushtetuese çështjen se kush duhet të mbajë përgjegjësi për vendimet që mund të marrë Diella.
“Sado e avancuar të jetë një IA, ajo do të jetë po aq e besueshme sa njerëzit që e menaxhojnë”, deklaroi përmes telefonit për EFE Ilir Kristaqi, ekspert i teknologjisë digjitale që jeton në Tiranë, i cili e konsideron Diellën, të paktën për momentin, pak më shumë se një mjet promovimi të qeverisë.
“Në thelb, bëhet fjalë për një shërbim elektronik standard, të cilit i është dhënë një fytyrë njerëzore dhe një emër”, tha Kristaqi.
Eksperti theksoi se, në fund të fundit, duhet të ekzistojë një person konkret, me emër dhe mbiemër, i cili të mbajë përgjegjësi ligjore për vendimet e mundshme që mund të marrë Diella.
Përvetësimi i paligjshëm i imazhit
Pamja e “ministres” virtuale ka sjellë gjithashtu problemet e veta ligjore.
Aktorja shqiptare Anila Bisha, zëri dhe fytyra e së cilës u përdorën për krijimin e avatarit të Diellës, paditi qeverinë në prill, duke deklaruar se kishte dhënë autorizimin për përdorimin e tyre për një asistente të inteligjencës artificiale, por jo për të përfaqësuar një ministre.
Bisha pretendon se ka përjetuar ngacmime që prej momentit kur zbuloi ndryshimin e funksionit të avatarit. Ajo thotë se këtë ndryshim e mësoi përmes një edicioni informativ televiziv dhe shprehet e shqetësuar se imazhi i saj mund të përdoret sërish pa lejen e saj.
“Kam frikë se, me zhvillimin që ka arritur teknologjia, nuk e di më se në ç’mënyra të tjera mund të përdoren fytyra dhe zëri im”, deklaroi aktorja për Organized Crime and Corruption Reporting Project (OCCRP), një rrjet ndërkombëtar i gazetarisë investigative.
