Nga Vincent W.J. van Gerven Oei, The Albanian Mechanism
Shumëçka mund të kuptohet për natyrën e sistemit ekonomik të një vendi duke parë se çfarë lloj investitorësh të huaj ai tërheq. Vendet me politika monetare dhe ekonomike të qëndrueshme, që reduktojnë rrezikun për investitorët, si dhe me kuadro ligjore të zhvilluara që garantojnë ndershmërinë e tregut, tërheqin investitorë institucionalë të mëdhenj dhe korporata shumëkombëshe të interesuara për të zgjeruar portofolin e tyre dhe për t’u kthyer fitime aksionerëve. Ata vlerësojnë mbi gjithçka stabilitetin, vazhdimësinë dhe parashikueshmërinë. Në të kundërt, investimet e tyre në ekonominë e një vendi shpesh i tejkalojnë ciklet e qeverive individuale apo momentet e veçanta politike. Ata nxjerrin fitim nga vlera e tepërt e punës në një vend me paga dhe qira më të ulëta, ose duke shfrytëzuar burime natyrore që janë në kërkesë në tregjet ndërkombëtare. Ky kthim investimi akumulohet ngadalë me kalimin e kohës dhe, pikërisht për këtë arsye, stabiliteti është thelbësor. Kur ky stabilitet mungon, zhduket edhe baza mbi të cilën mund të gjenerohet fitim në mënyrë të qëndrueshme si investitor i huaj.
Në këto kushte, mbeten vetëm mënyra të paqëndrueshme për gjenerimin e fitimit – jo përmes mekanizmave të zakonshëm kapitalistë, por përmes aksesit ekskluziv ose të privilegjuar, konkurrencës së pandershme, apo shfrytëzimit të vetë paqëndrueshmërisë qeveritare si burim fitimi, kryesisht përmes proceseve gjyqësore. Me kalimin e viteve, kategoria e parë e investitorëve, për aq sa kishte ekzistuar ndonjëherë në tregun shqiptar, është zëvendësuar gradualisht nga e dyta.
Një pionier i hershëm i këtij modeli ishte Francesco Becchetti, modeli i biznesit të të cilit nuk synonte domosdoshmërisht fitimin nga investimi, por nga proceset gjyqësore që do të pasonin mbylljen e bizneseve të tij nga kundërshtarë politikë – në këtë rast, Kryeministri Edi Rama. Si rezultat i kësaj strategjie, që mund ta quajmë më tepër “litigim strategjik” sesa “investim strategjik”, ai ka arritur të nxjerrë shuma të mëdha nga buxheti publik shqiptar. Ndërsa Rama ka refuzuar të paguajë dëmshpërblimin prej 110 milionë eurosh të vendosur nga Qendra Ndërkombëtare për Zgjidhjen e Mosmarrëveshjeve të Investimeve (ICSID) pranë Bankës Botërore – duke shpenzuar ndërkohë miliona euro për vetë procesin gjyqësor, me përfaqësim nga bashkëshortja e ish-kryeministrit britanik dhe kriminelit të luftës Tony Blair – Becchetti ka arritur të sekuestrojë llogaritë bankare të Albcontrol-it, institucioni që rregullon trafikun ajror në hapësirën shqiptare.
Një qasje tjetër ilustrohet nga Mirel Mërtiri, biznesmeni pas disa kompanive guackë të përfshira në tenderët e menaxhimit të mbetjeve në të gjithë Shqipërinë. Mërtiri shfrytëzoi aksesin e privilegjuar te zyrtarë të lartë qeveritarë dhe procedura tenderimi të manipuluara në favor të tij për të siguruar disa koncesione të mëdha. Ai i Tiranës rezultoi veçanërisht fitimprurës, pasi kontrata ishte strukturuar në mënyrë të tillë që bashkia të paguante një tarifë minimale fikse mujore, pavarësisht nëse impianti i premtuar i incinerimit ndërtohej apo jo. Impianti nuk u ndërtua kurrë, Mërtiri mbetet në arrati, dhe Bashkia e Tiranës vazhdon të paguajë detyrimet mujore, me një kosto të pritshme për taksapaguesit shqiptarë rreth 30 milionë euro për periudhën 2026–2028.
Biznesmenë si Mërtiri nuk i kufizojnë këto skema vetëm në Shqipëri. Një vështrim mbi “investimet” e tyre në vende të tjera shpesh zbulon paralele tronditëse. Kur raportova për herë të parë mbi aferat e inceneratorëve në vitin 2019, Mërtiri ishte në proces të ngritjes së një partneriteti publik-privat shumë të ngjashëm në Zimbabve, duke përdorur të njëjtën kompani guackë holandeze, sërish duke përfituar nga akses i drejtpërdrejtë qeveritar dhe duke anashkaluar procedurat publike të tenderimit. Në atë kohë, qeveria lokale e Harare-s e anuloi marrëveshjen sapo detajet dolën në media. Këshilli Bashkiak i Tiranës, fatkeqësisht, nuk tregoi të njëjtin refleks.
Një model i ngjashëm është shfaqur së fundmi rreth Ron Yeffet, i raportuar si ish-shef sigurie në Ministrinë e Jashtme izraelite, i kthyer në biznesmen. Emri i tij shfaqet për herë të parë në annalet publike të biznesit shqiptar si aksioner me 23% i MDN Investment, një kompani private që zotëronte 41% të Air Albania, linjës ajrore kombëtare të krijuar në vitin 2018 dhe e kritikuar ashpër nga Rama. Ky partneritet publik-privat mes Albcontrol-it, Turkish Airlines dhe MDN Investment ngriti pikëpyetje serioze, sidomos duke pasur parasysh se MDN Investment ishte regjistruar vetëm nëntë ditë më parë dhe nuk kishte asnjë përvojë në menaxhimin e një kompanie ajrore. Pak më shumë se një muaj më vonë, Yeffet i shiti aksionet e tij familjarëve të pronarit de facto, Sinan Idrizi, pa asnjë fitim të dukshëm.
Që prej asaj kohe, Air Albania ka operuar në një zonë gri të kuazi-ligjshmërisë, e mbështetur nga një lumë propagande, por pa depozituar bilancet vjetore të detyrueshme me ligj. Duke parë shenjat paralajmëruese, Turkish Airlines shiti aksionet e saj në nëntor 2025. Në dhjetor, licenca e Air Albania u revokua dhe së fundmi edhe Albcontrol i transferoi aksionet e veta te Ministria e Ekonomisë dhe Inovacionit. Ndërkohë, çdo formë llogaridhënieje financiare apo politike për kolapsin e linjës ajrore kombëtare mungon.
Edhe Yeffet, ashtu si Mërtiri, shfaqet në kontinentin afrikan. Në vitin 2022, përmes “marrëdhënies së ngushtë” me presidentin e atëhershëm të Senegalit, Macky Sall, ai arriti të përvetësonte 10 mijë metra katrorë tokë publike buzë detit për zhvillim pronash luksoze dhe u emërua Konsull Nderi i Senegalit në Tel Aviv. Qeveria aktuale senegaleze po përpiqet tani të çmontojë këto kontrata abuzive.
Biznesmeni izraelit rikthehet në Shqipëri vitin e kaluar në kuadër të një marrëveshjeje të rëndësishme ushtarake mes ministrive të Mbrojtjes të Shqipërisë dhe Izraelit, që përfshin kompaninë izraelite të armëve Elbit Systems. Sipas ish-zëvendëskryeministrit Arben Ahmetaj, Yeffet ishte i pranishëm në nënshkrimin e marrëveshjes. Një muaj më pas, doli lajmi se Elbit ishte subjekt i një hetimi të gjerë për korrupsion dhe ryshfet brenda NATO-s dhe si pasojë u pezullua nga sistemi i prokurimeve të NATO-s.
Sipas marrëveshjes, Elbit do të bashkëpunojë në Shqipëri me kompaninë shtetërore ushtarake Kayo, e krijuar në vitin 2024 dhe e drejtuar nga ish-drejtori i Policisë së Shtetit, Ardit Veliu. Më 11 qershor 2026, një vendim i Këshillit të Ministrave i hapi rrugë Kayo-s për të nisur negociatat për një partneritet publik-privat për prodhimin e mjeteve të motorizuara për ushtrinë shqiptare. Kayo do të kontribuonte me 20 mijë metra katrorë tokë publike dhe do të zotëronte 45% të aksioneve, duke u mbrojtur kështu nga kontrolli dhe llogaridhënia publike. Ky përqindim u ul pa shpjegim në 20% me një VKM tjetër më 11 korrik. Një muaj më vonë u krijuan dy kompani: Timak Defence, me 20% në pronësi të Kayo-s dhe 80% të kompanisë Timak të Yeffet-it, dhe Advanced Arms Technology, me të njëjtën strukturë pronësie. Disa muaj më pas, Timak Defence kishte filluar të merrte pagesa që arrinin në 10 milionë euro. Kështu, Yeffet duket se ka gjetur më në fund lopën e tij shqiptare të parave.
Megjithatë, presioni në rritje që SPAK po ushtron mbi qeverinë Rama dhe aparatin e Partisë Socialiste po ia ngushton ndjeshëm hapësirën e manovrimit për marrëveshje me figura si Becchetti, Mërtiri dhe Yeffet. Hetimet e shumta ndaj ministres së Infrastrukturës dhe Energjisë, Belinda Balluku, do të çojnë pashmangshmërisht në largimin e saj nga qeveria dhe arrestimin, pavarësisht përpjekjeve të Ramës për të zvarritur procesin. Metodat që ajo dhe shumë të tjerë në qeverinë qendrore dhe lokale kanë përdorur tashmë janë ekspozuar dhe janë bërë gjithnjë e më të rrezikshme. Çdo tender është i dyshimtë dhe çdo dhomë potencialisht e përgjueshme. Ndërsa paranoia përhapet dhe mbijetesa bëhet prioritet, dezertimi bëhet gjithnjë e më tërheqës.
E vetmja rrugëdalje për Ramën është të mendojë edhe më madhështor – përtej trafikut ndërkombëtar të drogës dhe pastrimit të parave për krimin e organizuar. Këtu shfaqet një kategori krejt tjetër mashtruesish, të lidhur drejtpërdrejt me një nga “shtëpitë e mëdha” të politikës globale: Ivanka Trump dhe Jared Kushner. Prania e tyre nuk është aspak e papritur. Sistemi ekonomik amerikan po shkon drejt një përputhjeje të plotë me tiparet e një shteti oligarkik mafioz, të ngjashëm me atë që është konsoliduar në Shqipëri. Ndërsa rendi ndërkombëtar i bazuar në rregulla po shembet, hapen mundësi të reja që përputhen me rrugën gjithnjë e më të ngushtë të mbijetesës politike të Ramës.
Kjo mbijetesë kërkon braktisjen e klasës politike dhe biznesore që e ka mbajtur në pushtet: fraksioneve të mafies shqiptare, oligarkëve dhe politikanëve që mbrojnë interesat e tyre. Boshllëkun e investimeve që do të mbetej do ta mbushnin investitorë transnacionalë si Kushner, fuqia e të cilëve, për shkak të lidhjeve familjare me perandorinë politike amerikane, tejkalon terma provincialë si “mafia”. Rama e kupton se kjo mund të jetë e vetmja rrugëdalje dhe vepron si shërbëtor i perandorisë.
Kushner është gati të përvetësojë pronat më të mira të patundshme që janë aktualisht në dispozicion në Shqipëri: ish-zonën ushtarake të paprekur të ishullit të Sazanit dhe rezervatin natyror të mbrojtur përreth Zvërnecit në jug të vendit. Si zakonisht, qeveria shqiptare ka krijuar një kompani të posaçme si mjet për të kanalizuar të gjitha kontratat dhe flukset financiare, duke i mbrojtur ato nga kontrolli dhe transparenca publike. Por, ndryshe nga e kaluara, kur kontrata të tilla menaxhoheshin nga figura dytësore si Belinda Balluku, në këtë rast Rama vetë është në vijën e parë.
Kur Trump dhe Kushner vizituan Shqipërinë muajin e kaluar për të inspektuar “pronat” e tyre të ardhshme, Rama qëndroi pas për të kaluar ditën duke shoqëruar Ivanka Trump, ndërsa bashkëshorti i saj vazhdoi drejt Davosit për t’u takuar me qendrat globale të pushtetit në Forumin Ekonomik Botëror, ku prezantoi “planin e tij madhor” për Gazën. Duke justifikuar mungesën e tij në Kuvend, Rama deklaroi:
“E kuptoj që ju [deputetët] jeni shumë të shqetësuar që unë nuk jam aty dhe mezi prisnit të më shihnit atje [në Davos]. Në fakt, më duhej të bëja një zgjedhje midis përgjigjes ndaj ftesës së babait të saj ose mikpritjes së vajzës së tij këtu në Shqipëri. Dhe zgjodha vajzën. Dhe natyrisht e zgjodha vajzën me lejen e babait të saj.”
Kur Presidenti Trump e ftoi më pas në të ashtuquajturin “Bordi i Paqes”, një “institucion” i ri ndërkombëtar që kërkon 1 miliard dollarë për anëtarësim të përhershëm dhe nënshtrim të plotë ndaj vetos së përjetshme të tij, Rama ishte ndër të parët që u bind. Mënyra se si ky anëtarësim u shty me urgjencë në Kuvend e ilustron qartë ndjesinë e lakut që po i shtrëngohet rreth qafës:
“Ftesa erdhi dhe ju [deputetët] më thoni ‘jo, e ka marrë gjithë bota ftesën’. Mirë. Jeni ngatërruar pak sepse nuk keni asnjë ide si janë të strukturuara grupet ndërkombëtare. Grupet e strukturuara ndërkombëtare kanë organigramë që ju nuk i kuptoni. Por s’ka problem. E rëndësishme është që ju të votoni dhe të miratoni Bordin e Paqes dhe mua si përfaqësues në Bordin e Paqes në Shtëpinë e Bardhë. Sot do të votoni.”
Më pas, Rama u nis (me një avion privat që më parë i përkiste mashtruesit të kriptomonedhave Sam Bankman-Fried, i vënë në dispozicion “pa kosto për qeverinë”) për të mbajtur një fjalim në Knesset-in izraelit dhe për të vizituar territore të pashlyeshme nga njollat e gjenocidit që kryhet në emrin e tyre. Bast i Ramës është i qartë: ai shpreson se, përmes një kombinimi gati magjik të mbështetjes së verbër për Izraelin, “rizhvillimit” të Gazës nga Kushner përmes Bordit të Paqes të Presidentit Trump, dhe dhurimit të peizazheve më të bukura të vendit të tij, do të arrijë të zbusë presionin e pandërprerë që qeveria amerikane po ushtron mbi SPAK-un, duke realizuar njëkohësisht mashtrimin përfundimtar.
E gjithë kjo, sipas mendimit tim modest, do të rezultojë e kotë. Sepse, ashtu si Becchetti, Mërtiri dhe Yeffet, edhe Kushner dhe Trump janë thjesht të interesuar të përfitojnë nga qeverisja e dobët dhe mungesa e kontrollit publik. Dhe fati i Ramës – një fat që tashmë ndodhet në duart e atyre që SPAK është gati të arrestojë – është shqetësimi i tyre i fundit. Ministrat e tij do të dezertojnë, partia do të përçahet dhe asnjë medalje nga Emiratet apo galeri në Berlin nuk do ta shpëtojë. Por ata do të zotërojnë plazhin më të bukur të Europës.
